Ticari İş ve Ticari Faiz: TTK 9, 10 ve TBK Kapsamında Temel Kurallar

Ticari İş ve Ticari Faiz Nedir?

Ticari iş kavramı, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun temel yapı taşlarından biridir. TTK madde 9'da düzenlenen ticari iş, bir ticari işletmeyi ilgilendiren tüm işlem ve eylemleri kapsar. Ticari iş niteliği, uygulanacak faiz oranından zamanaşımı süresine, ispat kurallarından iflasa kadar pek çok hukuki sonucu etkiler. Bu nedenle ticari iş kavramının doğru anlaşılması, ticaret hukuku uygulamasında büyük önem taşır.

Ticari İş Kavramı ve Ticari İş Karinesi

TTK madde 9'a göre bir işin ticari iş sayılması için iki temel ölçüt vardır: işin bir ticari işletmeyle ilgili olması veya tacir tarafından yapılması. TTK madde 12'de tanımlanan tacir, bir ticari işletmeyi kısmen de olsa kendi adına işleten kişidir.

Ticari iş karinesi (TTK madde 9/2), bir işin taraflardan yalnızca biri için ticari iş sayılması halinde, diğer taraf için de ticari iş sayılmasını öngörür. Örneğin bir tacirden mal alan tüketici de bu işlemde ticari iş hükümlerine tabi olur. Bu karine, ticari hayatın gereklerine uygun tek tip uygulama sağlar.

Ticari İşletme ve Tacir

TTK madde 11'de ticari işletme, esnaf işletmesi sınırını aşan, gelir sağlamayı hedefleyen sürekli faaliyet olarak tanımlanmıştır. Tacir ise (TTK madde 12) bu işletmeyi kısmen dahi olsa kendi adına işleten kişidir. Tacir olmanın sonuçları şunlardır:

• Ticari defter tutma zorunluluğu (TTK madde 64)
• Ticaret unvanı kullanma yükümlülüğü
• Ticari işlere ilişkin özel faiz kurallarına tabi olma
• İflasa tabi olma (TTK madde 12/3)
• Basiretli iş adamı gibi davranma yükümlülüğü (TTK madde 18/2)

Ticari Faiz ve 3095 Sayılı Faiz Kanunu

Ticari faiz, 3095 sayılı Faiz Kanunu ile düzenlenmiştir. 3095 sayılı Kanun'un 2. maddesine göre ticari işlerde temerrüt faizi, avans faiz oranı üzerinden hesaplanır. Avans faiz oranı, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından belirlenir ve dönemsel olarak değişir. Ticari faizin temel özellikleri:

• Temerrüt faizi: Borçlunun temerrüde düştüğü tarihten itibaren işler
• Avans faizi: TCMB tarafından belirlenen referans oran
• Sözleşme faizi: Tarafların serbestçe belirleyebileceği faiz oranı
• Kanuni sınır: TBK madde 120'ye göre temerrüt faizi %100'ü geçemez

Temerrüt Faizi ve Uygulaması

TBK madde 117 ve devamında düzenlenen temerrüt faizi, borçlunun ifa zamanında borcunu ödememesi halinde uygulanır. Ticari işlerde temerrüt faizi şu şekilde işler:

• Temerrüt, borçlunun ihtarla temerrüde düşürülmesiyle oluşur (TBK madde 117)
• Ticari işlerde ihtar gerekmeksizin muacceliyet tarihinden itibaren temerrüt faizi işleyebilir
• Faiz oranı, sözleşmede belirlenmemişse avans faiz oranı uygulanır
• TBK madde 120/2'ye göre sözleşmeyle kararlaştırılacak cezai faiz oranı kanuni faizin %100 fazlasını aşamaz

Tacirler Arası Faiz ve Bileşik Faiz Yasağı

Tacirler arasındaki ilişkilerde faiz uygulaması, TTK ve TBK'nın özel hükümlerine tabidir. TTK madde 8'e göre tacirler arasındaki faiz, ticari iş niteliğinde olup 3095 sayılı Kanun kapsamında avans faizi üzerinden hesaplanır.

Bileşik faiz (faize faiz yürütülmesi) kural olarak yasaktır. TBK madde 121/3'e göre faiz, ancak süresi geçmiş ana para faizinin yeni bir sözleşme ile ana paraya eklenmesi halinde ve yalnızca ticari işlerde bileşik faiz olarak işletilebilir. Cari hesap sözleşmelerinde ise TTK madde 89 uyarınca bileşik faiz uygulanabilir.

Yargıtay İçtihatları

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, ticari iş ve ticari faiz konusunda önemli kararlar vermiştir. Yargıtay'a göre ticari faiz uygulanmasında borcun kaynağı değil, işin niteliği esastır. Bir uyuşmazlıkta taraflardan birinin tacir olması ve işlemin ticari işletmeyle ilgili bulunması, ticari faiz için yeterlidir. Ayrıca Yargıtay, ticari faizin hakim tarafından re'sen dikkate alınması gerektiğini vurgulamaktadır.

Ticari iş ve faiz hesaplamaları, ticaret hukuku uygulamasında sıkça karşılaşılan ve dikkatli analiz gerektiren konulardır. Her somut olayda işin niteliği, tarafların sıfatı ve sözleşme hükümleri birlikte değerlendirilmelidir.