Ticari işte faiz incelemesine nereden başlanır?
Ticari faiz hesabına başlamadan önce borcun hangi işlemden doğduğunu, sözleşmede faiz kaydı bulunup bulunmadığını ve talebin hangi döneme ait olduğunu ayırmak yararlıdır. Bir faturadaki tutar, sözleşmenin yıllık faiz maddesi ve gecikme talebi aynı inceleme başlığı değildir. Bu rehber, oran tahmini yapmak yerine ticari işin niteliği, anapara faizi, temerrüt başlangıcı ve bileşik faiz bakımından kontrol edilecek kanun hükümlerini birlikte gösterir. Açıklamalar genel bilgilendirme amaçlıdır; belirli bir alacağın hesabı veya hukuki görüş yerine geçmez.
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.3, Kanunda düzenlenen hususlarla bir ticari işletmeyi ilgilendiren bütün işlem ve fiilleri ticari iş olarak tanımlar. Bu tanım, yalnız işlemin adına bakılmasını yeterli kılmaz; işletmeyle bağlantısı da incelenir. TTK m.19/1 ise tacirin borçlarının ticari olmasını esas kabul eder, gerçek kişi tacirin açık bildirimi veya işin niteliği bakımından adi borç istisnasını düzenler. [6102 sayılı Kanun, m.3] [6102 sayılı Kanun, m.19]
TTK m.19/2 uyarınca taraflardan yalnız biri için ticari iş niteliğinde olan sözleşmeler, Kanunda aksine hüküm bulunmadıkça diğeri için de ticari iş sayılır. Bununla birlikte TTK m.8/3 tüketicinin korunmasına ilişkin hükümleri saklı tutar. Dolayısıyla karşı tarafta bir ticari işletme bulunmasını, tüketici korumasını ortadan kaldıran veya her faiz kaydını geçerli kılan bir sonuç olarak okumamak gerekir. [6102 sayılı Kanun, m.19] [6102 sayılı Kanun, m.8]
Anapara faizi ile temerrüt faizini ayırın
Anapara için kararlaştırılan faiz ile ödeme gecikmesine ilişkin faiz talebini ayrı satırlarda incelemek, belge kontrolünü kolaylaştırır. Sözleşmede yalnız faiz sözcüğünün geçmesi yerine hangi borç tutarına, hangi zaman aralığına ve hangi faiz türüne ilişkin düzenleme bulunduğunu kaydedin. Özellikle yıllık oran ile aylık oranı aynı sütuna yazmayın. Hesap cetvelinde kullanılan terimlerin sözleşmedeki karşılığını ve kaynağın erişim tarihini belirtmek, daha sonra yapılacak karşılaştırmanın izlenebilir olmasını sağlar.
TTK m.8/1, ticari işlerde faiz oranının serbestçe belirlenmesini düzenler. Aynı maddenin tüketici hükümlerini saklı tutması ve bileşik faize özel koşullar koyması, bu cümlenin tek başına bütün faiz meselelerini çözmediğini gösterir. TTK m.9 da ticari işlerde kanuni faiz, anapara faizi ve temerrüt faizi hakkında ilgili mevzuat hükümlerine başvurulmasını öngörür. Sözleşme kaydı ile kanuni dayanak birlikte değerlendirilmelidir. [6102 sayılı Kanun, m.8] [6102 sayılı Kanun, m.9]
Vade ve ihtar gününün farklı işlevleri
TTK m.10 uyarınca aksine sözleşme yoksa ticari bir borcun faizi vadenin bitiminden, belli bir vade bulunmuyorsa ihtar gününden itibaren işlemeye başlar. Bu nedenle vade ve ihtar, faiz başlangıcı bakımından aynı olay değildir. Sözleşmede farklı bir başlangıç düzenlemesi bulunup bulunmadığı da bu hükmün uygulanmasında kontrol edilir; her ticari alacak için otomatik olarak fatura tarihi esas alınmaz. [6102 sayılı Kanun, m.10]
Türk Borçlar Kanunu m.117, muaccel bir borcun borçlusunun alacaklının ihtarıyla temerrüde düşmesini düzenler. İfa gününün birlikte belirlenmesi veya sözleşmede saklı tutulan hakka dayanılarak usulüne uygun bildirimle belirlenmesi hâlinde, günün geçmesiyle temerrüt doğabileceği de aynı maddede yer alır. Bu genel çerçeve, somut borcun niteliği ve özel hükümleri incelenmeden tek bir başlangıç günü seçilmemesini gerektirir. [6098 sayılı Kanun, m.117]
Bir çalışma dosyasında sözleşme tarihi, ifa günü, teslim kaydı, fatura tarihi, ihtarın gönderilmesi ve muhataba ulaşması gibi olayları ayrı satırlara yazın. Bu liste pratik hazırlık önerisidir; listedeki her belgenin bütün uyuşmazlıklarda zorunlu olduğu anlamına gelmez. Bir belgenin mevcut olmaması ile bir tarihin bilinmemesi de farklı eksikliklerdir. İhtarı henüz incelemediyseniz faiz cetvelindeki başlangıç hücresine kesin bir gün yazmak yerine kontrol beklediğini not edin.
3095 sayılı Kanun ve dönem kontrolü
3095 sayılı Kanun m.1, faiz ödenmesi gereken ve miktarı sözleşmede belirlenmemiş durumlar için kanuni faiz mekanizmasını düzenler. TTK m.9 bu ilgili mevzuata yönlendirme yapar. Bu rehberde güncel sayısal oran verilmez; hesap döneminde uygulanacak hüküm, yürürlük ve resmî oran verisi birlikte kontrol edilmelidir. Eski bir cetveldeki yüzdelik değeri, yeni bir borç dönemine kaynak göstermeden taşımak doğru bir doğrulama yöntemi değildir. [3095 sayılı Kanun, m.1] [6102 sayılı Kanun, m.9]
3095 sayılı Kanun m.2, para borcunda temerrüt faizini düzenler. Ticari işlerde, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının önceki yılın 31 Aralık günü kısa vadeli avanslar için uyguladığı oran kanuni temerrüt oranından yüksekse, sözleşme bulunmasa da bu oran üzerinden faiz istenebilmesini öngörür. Haziran sonundaki fark için yılın ikinci yarısına ilişkin ayrı düzenleme de içerir. Bu açıklama belirli bir dönemin avans oranını doğruladığımız anlamına gelmez. [3095 sayılı Kanun, m.2]
Oran kaynağı ile kanun kaynağını dosyada ayrı tutun. Kanun hangi mekanizmanın uygulanacağını açıklarken dönemsel veri, hesabın sayısal girdisini oluşturur. Dönem başlangıcı ve sonu arasında mevzuat veya oran değişikliği olup olmadığını araştırmak, eski tarihli bir alacağı tek oranla hesaplama hatasını görünür kılar. Bu sayfa bir faiz hesaplayıcısı sunmaz ve gelecekte oluşacak oranlar hakkında tahminde bulunmaz. Sayısal hesap hazırlarken kullanılan verinin tarihini ve birimini açıkça yazmanız önerilir.
Bileşik faiz her ticari borçta uygulanabilir mi?
3095 sayılı Kanun m.3, kanuni faiz ve temerrüt faizi hesabında bileşik faiz yürütülmemesini düzenler ve Türk Ticaret Kanunu hükümlerini saklı tutar. TTK m.8/2 ise üç aydan aşağı olmamak üzere faizin anaparaya eklenip birlikte yeniden faiz yürütülmesi şartını yalnız cari hesaplar ve her iki taraf için de ticari iş niteliğinde olan ödünç sözleşmeleri bakımından kabul eder; tacir olmayan sözleşenlere bu fıkra uygulanmaz. [3095 sayılı Kanun, m.3] [6102 sayılı Kanun, m.8]
TTK m.8/4, aynı maddenin ikinci ve üçüncü fıkralarına aykırı işletilen faizin yok hükmünde olduğunu belirtir. 6502 sayılı Kanun m.4/7 ise temerrüt hâli dahil tüketici işlemlerinde bileşik faiz uygulanmayacağını düzenler. Böylece ticari iş, tarafların tacir olup olmadığı ve tüketici işlemi ayrımları bileşik faiz değerlendirmesinde önem taşır. Bütün ticari faturaların faizini anaparaya ekleyerek yeni faiz hesaplamak, bu özel koşulların yerini alamaz. [6102 sayılı Kanun, m.8] [6502 sayılı Kanun, m.4]
Sözleşme ve hesap cetveli için hazırlık listesi
İnceleme için sözleşmenin tamamını, varsa eklerini ve değişiklik kayıtlarını birlikte saklayın. Yalnız faiz maddesinin ekran görüntüsü, borcun niteliğini veya başlangıcını anlamaya yeterli bir çalışma dosyası oluşturmayabilir. Ödeme hareketlerini tarih sırasıyla listeleyin; anapara, faiz, masraf ve diğer kalemleri birbirinden ayırın. Belge numarası ile talep kalemi arasında ilişki kurmak, aynı tutarın iki defa hesaba katılması gibi maddi hataları fark etmeye yardımcı olur. Bu hazırlık, alacağın haklı olduğu veya tahsil edileceği yönünde bir sonuç vaadi değildir.
Karşı tarafın hesap cetveliyle kendi cetvelinizi karşılaştırırken yalnız toplamı değil kullanılan dönemi, oran kaynağını ve faiz türünü de karşılaştırın. Aynı toplamın çıkması, aynı hukuki yöntemin kullanıldığı anlamına gelmeyebilir. Eksik kayıtları ve henüz doğrulanmayan bilgileri dosyada açıkça işaretleyin. Genel çerçeve için ticaret hukuku rehberi ve borçlar hukuku rehberi üzerinden ilgili konulara geçebilirsiniz. Hukuk AI yayımlayıcı kimliğidir; bağlayıcı hukuki dayanak aşağıdaki resmî kanun kaynaklarıdır.
Belgelerdeki tutar ve tarih çelişkilerini kaydedin
Sözleşmedeki borç ile hesap cetvelindeki başlangıç anaparası farklı görünüyorsa, farkı ayrı bir açıklama satırına yazın. Kısmi ödeme, iade veya düzeltme belgesi olup olmadığını mevcut kayıtlar üzerinden araştırın. Her ödeme için belge tarihi, hesaba geçen tarih ve açıklamayı birlikte görmek yararlıdır. Hesapta kullanılan tarihin hangi kayıtla desteklendiğini belirtin; açıklaması bulunmayan bir hareketi kendiliğinden faiz veya anapara ödemesi diye nitelendirmeyin. Bu öneri hukuki mahsup sırasını belirlemez, incelemeye hazırlanacak belge listesini açıklar.
Son çalışma dosyasında doğrulanan bilgiler, karşı tarafın ileri sürdüğü bilgiler ve henüz belgesi bulunmayan bilgiler için ayrı sütunlar kullanın. Örneğin bir tutarın sözleşmede yazıyor olmasıyla hesaba gerçekten aktarılmış olması farklı kayıtlarla gösterilebilir. Bir hesap hatasını düzeltirken eski sürümü silmek yerine hangi satırın neden değiştiğini not edin. Böylece toplam tutarın nasıl oluştuğu yeniden incelenebilir. Karşılaştırma sonunda hukuki inceleme gerektiren açık soruları ayrıca listelemek, sadece sonuç rakamını paylaşmaktan daha yararlı bir hazırlıktır.
Faiz araştırmasında önce hukuki mekanizmayı seçin
Ticari iş ve ticari faiz dosyasında oran aramaya başlamadan önce araştırılan alacağın hangi türde olduğunu belirlemek gerekir. Çalışma kâğıdınıza sözleşmede kullanılan faiz terimini aynen aktarın; kendi yorumunuzu bunun yanındaki ayrı sütuna yazın. Sözleşmede yer almayan bir terimi, eski bir hesap cetvelinden alıp tarafların kararlaştırdığı hüküm gibi göstermeyin. Aynı dosyada anapara için hesaplanan faiz ile gecikmeye bağlı talep farklı tarihler veya açıklamalar taşıyabilir. Bu bölüm bir faiz hesaplayıcısı değildir; hukuki incelemeye sunulacak verilerin hangi sorulara cevap vermesi gerektiğini açıklayan kaynaklı bir okuma düzenidir.
TTK m.9, ticari işlerde kanuni faiz, anapara faizi ve temerrüt faizi hakkında ilgili mevzuat hükümlerinin uygulanacağını düzenler. Bu atıf nedeniyle ticari iş başlığını tek bir yüzdeyle eşitlemeyin. Önce sözleşme, talep türü ve dönem için hangi hükmün araştırıldığını yazın. Resmî oran verisinin bulunması, yanlış seçilen hukuki mekanizmayı kendiliğinden düzeltmez. Aynı şekilde kanun maddesinin doğru yazılması da hesapta kullanılan dönem verisinin doğrulandığı anlamına gelmez.
Kanuni faiz ile avans verisini aynı sütuna koymayın
3095 sayılı Kanun m.1, sözleşmeyle miktarı tespit edilmemiş faiz için önceki yılın son günündeki TCMB kısa vadeli reeskont oranına bağlı bir mekanizma ve yılın ikinci yarısı bakımından ayrıca bir karşılaştırma düzenler. Bu güncel metin kontrolü, belirli bir tarih aralığının sayısal oranını burada yayımladığımız anlamına gelmez. Hesaplanacak döneme ait kanun metni ve yürürlük bilgisi ile dönemsel resmî veri birlikte araştırılmalıdır. Bir eski hesap cetvelindeki sabit yüzdeyi yeni döneme aynen taşımak yerine cetvelin dayandığı kaynağı ve kontrol tarihini kaydedin.
3095 sayılı Kanun m.2, ticari işlerde avans oranı üzerinden temerrüt faizi istenebilmesini maddede belirtilen oran karşılaştırmasına bağlar. Avans ve reeskont sözcüklerini aynı verinin iki adı gibi kullanmayın. Kaynaktaki tablonun başlığını, hangi işlem türü için yayımlandığını ve geçerlilik tarihini dosyaya alın. Başka bir yazıda görülen tek bir oranı bu bilgi alanları olmadan kullanmayın. Burada dönemsel avans veya reeskont oranı doğrulanmadığı için sayısal örnek verilmemiştir.
Faiz kaynağı ve hesap girdisi karşılaştırma tablosu
Aşağıdaki tablo oranların kendisini değil hangi kaynağın hangi soruya cevap verdiğini gösterir. Böylece kanuni çerçeve ile sayısal girdinin birbirine karışması önlenebilir. Sözleşme nüshasının bütünlüğü, tarafların sıfatı ve tüketici işlemi olup olmadığı ayrıca incelenmelidir; yalnız tablo satırı seçmek somut hukuki değerlendirme yerine geçmez.
| Araştırılan unsur | Dosyada karşılaştırılacak bilgi | Kaynak |
|---|---|---|
| Kanuni faiz mekanizması | Reeskont bağlantısı ve dönem ayrımı | 3095 m.1 |
| Ticari temerrüt faizi | Avans oranı karşılaştırması ve talep dönemi | 3095 m.2 |
| Bileşik faiz | Genel yasak ve saklı ticaret hükümleri | 3095 m.3 |
| Sözleşme kaydı | Oran serbestisi, özel koşullar ve tüketici sınırı | TTK m.8 |
Tablodaki kanun kaynağı resmî birleşik metindir. Belirli dönem için veri toplarken resmî kurumun yayımladığı tablonun tarihini kaydedin; yalnız arama sonucunun güncel görünmesine dayanmayın. Eski metin, güncel metin ve hesaplanacak borç dönemi için ayrı not tutun. Bu ayrım özellikle uzun zaman aralığı içeren hesaplarda hangi sürümün incelendiğinin daha sonra anlaşılmasını sağlar.
Sözleşmedeki faiz kaydını tek cümleyle özetlemeyin
TTK m.8, ticari işlerde faiz oranı serbestisini düzenlerken tüketicinin korunmasına ilişkin hükümleri saklı tutar ve bileşik faiz için özel koşullar getirir. Bu nedenle bir metindeki serbestçe belirlenir ifadesini tek başına kopyalayarak bütün faiz kayıtlarının geçerli olduğu sonucuna ulaşmayın. İnceleme dosyasında hükmün tamamını ve bulunduğu sözleşme bölümünü saklayın. Sözleşmede faiz başlığı altında birden fazla düzenleme varsa her birini ayrı satırda ve hangi talep kalemiyle ilişkili olduğu belirtilerek gösterin.
Kullanılan oran yıllık mı, aylık mı, belirli bir döneme mi ait sorularını cevapsız bırakmayın. Birimi belirsiz kaydı kendi başınıza yıllığa çevirmek yerine inceleme sorusu olarak kaydedin. Tutar cetvelinde otomatik yuvarlama veya gün hesabı gibi hesap tercihleri varsa bunları hukuki kural olarak adlandırmayın. Bu sayfa hesap yöntemini veya yazılım tercihini onaylamaz. Karşılaştırma yapılırken hem sözleşme metni hem kullanılan veri hem de işlemin niteliği açık kalmalıdır.
Faiz başlangıcını destekleyen olayları birbirinden ayırın
TTK m.10, aksine sözleşme yoksa ticari borcun faiz başlangıcını vadenin bitimine, belli bir vade yoksa ihtar gününe bağlar. Dosya hazırlanırken teslim, fatura, sözleşme, ödeme ve ihtar olaylarını tek tarih sırasına koyabilirsiniz; ancak bunların hukukî işlevlerini aynı kabul etmeyin. Bir faturada yazan tarihin bütün soruları çözdüğü sonucunu yalnız tarihin görünür olmasına dayanarak kurmayın. Resmî metnin şartı ile dosyada doğrulanan olayın birbirine nasıl bağlandığını incelemeyi yapacak kişiye açık soru olarak yöneltin.
Karşı tarafın gönderdiği hesap cetveliyle kendi cetvelinizi yalnız toplam sütununda karşılaştırmayın. Başlangıç olayı, kullanılan veri kaynağı, dönem aralığı ve para birimi için yan yana alanlar hazırlayın. Aynı toplam farklı varsayımlarla oluşabilir. Hesap farkını bulduğunuzda eski kaydı silmek yerine hangi satırın neden değiştiğini kısa notla belgeleyin. Bu öneri hukuki mahsup sırası veya temerrüdün somut dosyada gerçekleştiği konusunda bir görüş değildir; inceleme dosyasının yeniden okunabilir olmasını amaçlar.
Ticari alacakla tüketici işlemini ve hesap aracını ayırın
3095 sayılı Kanun m.3, kanuni faiz ve temerrüt faizi hesabında bileşik faiz yürütülmesini yasaklar; Türk Ticaret Kanunu hükümlerini saklı tutar. Bir önceki hesap döneminin faizini yeni anapara gibi gösteren cetvel gördüğünüzde işlemin adıyla yetinmeyin. Bu satırın kaynağını ve hukuki inceleme gerektiren nedenini ayrıca not edin. Sırf iki işletme arasında düzenlenmiş görünmesi, cetvelin bütün satırlarının bu rehber tarafından doğrulandığı anlamına gelmez.
Genel sınıflandırma için ticaret hukuku rehberine, sözleşme ilişkisini araştırmak için borçlar hukuku rehberine başvurabilirsiniz. Tahsil hazırlığı ayrı aşamaya geçtiğinde ilamsız icra takibi rehberi takip talebinde bilgi ve belge ayrımını açıklar. Bir işyeri kiralamasının bütçesini ayrıca inceliyorsanız kira artış hesaplama aracı kendi kapsamındaki hesabı destekler; ticari temerrüt faizi veya takip dosyası borcu hesaplamaz. Araç sonucunu faiz cetveline hukuki dayanak gibi taşımayın.
Bu ek bölümün kaynak çapraz kontrolü 26 Ekim 2026 tarihinde resmî Adalet/UYAP tam metinleriyle yapılmıştır. Güncel birleşik kanun metnini okumakla belirli tarihli TCMB oranını doğrulamak ayrı işlemlerdir. Kaynakça bu farkı açık tutar; burada güncel sayısal oran veya belirli alacağın tahsil edileceği yönünde vaat bulunmaz. Kanonik PDF doğrulanmamıştır. Okuyucunun somut sözleşme ve hesap dönemi için yetkili bir hukukçudan değerlendirme alması gerekir.
Ticari faiz hesabına geçmeden ödemenin veya teslimin neden gerçekleşmediğini belirleyin; alacaklı temerrüdü ve ifa engeli incelemesi, yalnız vade tarihine bakarak borçlu temerrüdü sonucu çıkarılmasını önleyen ayrı bir hukuki adımdır.