İş Sağlığı ve Güvenliği Nedir?
İş sağlığı ve güvenliği (İSG), çalışanların işyerinde sağlık ve güvenlik içinde çalışmasını sağlamayı amaçlayan hukuk ve uygulama alanıdır. Türkiye'de temel düzenleme 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'dur. 2012'de yürürlüğe giren kanun, işveren ve çalışan yükümlülüklerini, risk değerlendirmesini, iş kazası bildirimini ve idari yaptırımları düzenler. Bu rehber, güncel mevzuat ve Yargıtay içtihatları ışığında İSG sistemini açıklamaktadır.
6331 Sayılı Kanun Kapsamı ve Temel İlkeler
Kapsam
6331 sayılı Kanun, tüm işyerlerini ve çalışanları kapsar. Kamu ve özel sektör ayrımı yoktur. Stajyerler, çıraklar ve alt işveren çalışanları da kanun kapsamındadır. İşyerleri tehlike sınıflarına ayrılır: az tehlikeli, tehlikeli ve çok tehlikeli. Her sınıf, farklı yükümlülükler ve İSG profesyoneli çalıştırma süreleri belirler.
Temel İlkeler
Kanunun temel ilkeleri: önleme (tehlikeleri kaynağında yok etme), bütüncül yaklaşım (tüm riskleri kapsama), katılım (çalışanları sürece dahil etme) ve süreklilik (İSG'nin dinamik yapısı). Bu ilkeler, işverenin proaktif bir güvenlik kültürü oluşturmasını gerektirir.
İşveren Yükümlülükleri (m.4-12)
İşveren, çalışanların sağlık ve güvenliğini korumakla yükümlüdür (m.4). Başlıca yükümlülükler şunlardır:
- Risk Değerlendirmesi (m.10): İşyerindeki tüm tehlikeleri belirlemek, riskleri analiz etmek ve kontrol önlemlerini almak.
- İSG Profesyoneli Görevlendirme (m.6): İş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve diğer sağlık personelini görevlendirmek. Tehlike sınıfına göre tam veya kısmi süreli görevlendirme yapılır.
- Acil Durum Planı (m.11): Yangın, deprem, kimyasal sızıntı gibi acil durumlar için önceden plan yapmak, tatbikat düzenlemek.
- Çalışan Eğitimi (m.17): Çalışanları işe başlamadan önce ve düzenli aralıklarla İSG konularında eğitmek.
- İş Kazası Bildirimi (m.14): İş kazalarını en geç 3 iş günü içinde SGK'ya bildirmek.
- İSG Kurulu (m.22): 50 veya daha fazla çalışanı olan işyerlerinde İSG kurulu oluşturmak.
Risk Değerlendirmesi (m.10)
Risk değerlendirmesi, İSG sisteminin temel yapı taşıdır. Süreç beş aşamadan oluşur:
- Tehlike Tespiti: İşyerindeki fiziksel, kimyasal, biyolojik, psikososyal ve ergonomik tehlikelerin belirlenmesi.
- Risk Analizi: Her tehlikenin olasılık ve şiddetinin değerlendirilmesi (5x5 matris, L tipi matris vb.).
- Risk Kontrol Adımları: Kaynakta yok etme, ikame, mühendislik kontrolleri, idari kontroller, kişisel koruyucu donanım.
- Dokümantasyon: Değerlendirme sonuçlarının yazılı hale getirilmesi ve saklanması.
- Yeniden Değerlendirme: Değişen koşullara göre risk değerlendirmesinin güncellenmesi (en az yılda bir).
Risk değerlendirmesi yapmayan işverene idari para cezası uygulanır (m.23).
İş Kazası ve Bildirim
5510 sayılı Kanun'a göre iş kazası, sigortalının işyerinde, işveren tarafından yürütülen iş nedeniyle, sigortalının işi gereği başka bir yere gönderilmesi sırasında veya emziren kadın sigortalının çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda meydana gelen ve bedenen veya ruhen zarara yol açan olaydır (m.13). İş kazası bildirimi SGK'ya e-SGK üzerinden yapılır; gecikme halinde idari para cezası uygulanır. Ağır yaralanma veya ölüm halinde işyerinde inceleme başlatılır (bkz. İş Kazası Tazminat Davası).
OSGB ve İSG Profesyonelleri
Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi (OSGB), işverenlerin İSG hizmetlerini dışarıdan alabileceği yetkilendirilmiş kuruluşlardır. OSGB'ler; iş güvenliği uzmanı (A, B, C sınıfı), işyeri hekimi ve diğer sağlık personeli istihdam eder. İşveren, kendi bünyesinde bu profesyonelleri çalıştıramıyorsa OSGB'lerden hizmet almak zorundadır. Hizmet süresi, işyerinin tehlike sınıfına göre belirlenir.
İSG Kurulları (m.22)
50 veya daha fazla çalışanı olan işyerlerinde İSG kurulu kurulması zorunludur. Kurul; işveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, insan kaynakları temsilcisi, çalışan temsilcisi ve sendika temsilcisinden oluşur. Kurulun görevleri: risk değerlendirmesini incelemek, iş kazalarını araştırmak, eğitim planı hazırlamak, İSG politikasını belirlemek ve iyileştirme önerileri sunmaktır.
Çalışan Eğitimi ve Bilgilendirme (m.17)
İşveren, çalışanları iş sağlığı ve güvenliği konularında eğitmek zorundadır. Eğitim, işe başlamadan önce ve değişen koşullar durumunda güncellenmelidir. Eğitim konuları: iş kazası ve meslek hastalığı önleme, yangın, ilk yardım, kimyasal güvenlik, kişisel koruyucu donanım kullanımı. Eğitimlerin belgelendirilmesi ve kayıt altına alınması gerekir.
İdari Para Cezaları (m.23-26)
6331 sayılı Kanun'a aykırılık halinde idari para cezaları uygulanır. Risk değerlendirmesi yapmamak, İSG profesyoneli görevlendirmemek, çalışan eğitimi vermemek, iş kazası bildirimi yapmamak ayrı ayrı cezalandırılır. Cezalar, her bir aykırılık için ayrı uygulanır ve tekrarı halinde artırılarak uygulanır. İdari para cezaları, işyerinin tehlike sınıfına ve çalışan sayısına göre değişir. Hemen Başla.