Kısa cevap: İş kazası tazminat davası, iş kazası sonucu bedensel zarara uğrayan işçinin veya ölüm hâlinde yakınlarının işverenden maddi ve manevi tazminat talep ettiği davadır. İş kazası tanımı 5510 sayılı Kanun m.13'te, işverenin önleme yükümlülükleri 6331 sayılı Kanun'da, tazminat hesabı TBK m.54-56'da düzenlenir. İşveren kazayı kolluğa derhal, SGK'ya üç iş günü içinde bildirmek zorundadır.
Hukuken İş Kazası Nedir?
5510 sayılı Kanun m.13, iş kazasını beş ayrı hâl üzerinden tanımlar. Kaza, şu durumlarda meydana gelmiş olmalıdır:
- Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada,
- İşveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle; sigortalı kendi adına ve hesabına bağımsız çalışıyorsa yürütmekte olduğu iş nedeniyle,
- Bir işverene bağlı olarak çalışan sigortalının, görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda,
- Emziren kadın sigortalının, iş mevzuatı gereğince çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda,
- Servis aracıyla gidiş geliş sırasında.
Beşinci hâl ve sonucu kanunda şöyle ifade edilir:
Sigortalıların, işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında, meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olaydır.
— 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, m.13/1(e)
Buradaki iki nokta kritiktir. Birincisi, kaza yalnızca işverence sağlanan taşıtla gidiş gelişte iş kazası sayılır; işçinin kendi imkânıyla yaptığı yolculuk kural olarak kapsam dışıdır. İkincisi, zarar "hemen veya sonradan" ve "bedenen ya da ruhen" ortaya çıkabilir; psikolojik rahatsızlıklar da iş kazası sonucu sayılabilir.
Bildirim Yükümlülüğü ve Süresi
İş kazası gerçekleştiğinde işverenin bildirim yükümlülüğü doğar:
bunları çalıştıran işveren tarafından, o yer yetkili kolluk kuvvetlerine derhal ve Kuruma da en geç kazadan sonraki üç işgünü içinde,
— 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, m.13/2(a)
Yani kolluğa derhal, Kuruma ise en geç üç iş günü içinde bildirim yapılır. Kaza işverenin kontrolü dışındaki yerlerde meydana gelmişse bu süre, iş kazasının öğrenildiği tarihten itibaren başlar. Bildirim, iş kazası ve meslek hastalığı bildirgesi ile doğrudan ya da taahhütlü posta ile yapılır.
Bildirimin yapılmamasının yaptırımı vardır: kazanın süresinde bildirilmemesi hâlinde, bildirim tarihine kadar geçen süre için sigortalıya ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği Kurumca işverenden tahsil edilir.
İşverenin Önleme Yükümlülükleri
Tazminat sorumluluğunun temeli, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'ndaki yükümlülüklerdir. Genel kural nettir: İşveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlü olup bu çerçevede mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi dâhil her türlü tedbiri almakla görevlidir.
İşveren, iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür.
Risk değerlendirmesi yapılırken belirli risklerden etkilenecek çalışanların durumu; kullanılacak iş ekipmanı ile kimyasal maddelerin seçimi; işyerinin tertip ve düzeni; genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar ile kadın çalışanların durumu dikkate alınır.
İşveren, çalışanların iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerini almasını sağlar.
Bu eğitim özellikle işe başlamadan önce, çalışma yeri veya iş değişikliğinde, iş ekipmanının değişmesi hâlinde veya yeni teknoloji uygulanması hâlinde verilir. Ayrıca kanun mutlak bir yasak koyar:
Mesleki eğitim alma zorunluluğu bulunan tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işlerde, yapacağı işle ilgili mesleki eğitim aldığını belgeleyemeyenler çalıştırılamaz.
İki hüküm işverenin sorumluluktan kaçmasını engeller:
İşyeri dışındaki uzman kişi ve kuruluşlardan hizmet alınması, işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz.
İşveren, iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin maliyetini çalışanlara yansıtamaz.
Yani OSGB'den hizmet almak veya İSG uzmanı görevlendirmek işvereni aklamaz; sorumluluk işverende kalır.
SGK'nın Rücu Hakkı
İş kazası ve meslek hastalığı, işverenin kastı veya sigortalıların sağlığını koruma ve iş güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi sonucu meydana gelmişse, Kurumca sigortalıya veya hak sahiplerine bu Kanun gereğince yapılan veya ileride yapılması gereken ödemeler ile bağlanan gelirin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değeri toplamı, sigortalı veya hak sahiplerinin işverenden isteyebilecekleri tutarlarla sınırlı olmak üzere, Kurumca işverene ödettirilir.
— 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, m.21/1
Bu, uygulamada "rücu davası" olarak bilinir. SGK, sigortalıya yaptığı ödemeleri kusurlu işverenden geri ister. Kanun bir denge unsuru getirir:
İşverenin sorumluluğunun tespitinde kaçınılmazlık ilkesi dikkate alınır.
— 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, m.21/1 son cümle
Kaçınılmazlık, işverenin tüm tedbirleri almasına rağmen önlenemeyen olayları ifade eder ve işverenin sorumluluk oranını azaltır. Bilirkişi raporlarında kusur dağılımı genellikle işveren kusuru, işçi kusuru ve kaçınılmazlık payı olarak üçe ayrılır.
Talep Edilebilecek Tazminat Kalemleri
Maddi Tazminat
TBK m.54 bedensel zararları sayar: Tedavi giderleri. Kazanç kaybı. Çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplar. Ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplar.
Ölüm hâlinde ise TBK m.53 uyarınca cenaze giderleri, ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri ve destekten yoksun kalma tazminatı talep edilir. Destekten yoksun kalma tazminatı, ölenin desteğinden yoksun kalanların bu sebeple uğradıkları kayıpları karşılar.
Hesaplamada Kritik Kural
Kısmen veya tamamen rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri ile ifa amacını taşımayan ödemeler, bu tür zararların belirlenmesinde gözetilemez; zarar veya tazminattan indirilemez.
Bu hüküm işçi lehinedir: SGK'nın bağladığı gelirin rücu edilemeyen kısmı tazminattan düşülemez. Ayrıca hesaplanan tazminat, miktar esas alınarak hakkaniyet düşüncesiyle artırılamaz veya azaltılamaz.
Manevi Tazminat
Ağır bedensel zarar veya ölüm hâlinde, zarar görenin veya ölenin yakınlarına da manevi tazminat olarak uygun bir miktar paranın ödenmesine karar verilebilir.
Böylece ölüm veya ağır bedensel zarar hâlinde eş, çocuk ve anne-baba gibi yakınlar da kendi adlarına manevi tazminat isteyebilir.
Görevli Mahkeme ve Zamanaşımı
| Konu | Kural |
|---|---|
| Görevli mahkeme | İş mahkemesi |
| Davalı | İşveren (alt işveren varsa müteselsil sorumluluk) |
| Zamanaşımı | Kural olarak on yıl; fiil suç oluşturuyorsa daha uzun ceza zamanaşımı |
| Delil | SGK müfettiş raporu, iş kazası bildirgesi, kusur bilirkişi raporu, maluliyet raporu |
İşverenin sorumluluğu sözleşmeye (iş sözleşmesindeki gözetme borcuna) dayandığından, TBK m.146'daki on yıllık genel zamanaşımı uygulanır. Kaza aynı zamanda taksirle yaralama veya öldürme suçunu oluşturuyorsa TBK m.72 uyarınca daha uzun ceza zamanaşımı süresi devreye girer.
Dava Öncesi Kontrol Listesi
- İş kazası bildirgesinin SGK'ya süresinde verilip verilmediğini kontrol edin.
- SGK müfettiş soruşturma raporunu ve kolluk tutanaklarını temin edin.
- Maluliyet oranını gösteren sağlık kurulu raporunu alın.
- Risk değerlendirmesi, İSG eğitim kayıtları ve KKD teslim tutanaklarını isteyin; bunların yokluğu işveren kusurunu ağırlaştırır.
- Ücret bordroları ve SGK hizmet dökümüyle gerçek kazancı belgeleyin.
- İlgili içerikler: iş hukuku rehberi, haksız fiil tazminatı, iş akdi feshi ve işçi alacakları.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Somut olayınız için bir avukata danışmanız gerekir.