Ayıplı Mal Nedir? (TKHK m.8)
Günlük hayatta en sık karşılaşılan tüketici uyuşmazlığı, satın alınan malın beklenen nitelikleri taşımamasıdır. 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun bu durumu ayıplı mal kavramıyla düzenler: Ayıplı mal, tüketiciye teslimi anında, taraflarca kararlaştırılmış olan örnek ya da modele uygun olmaması ya da objektif olarak sahip olması gereken özellikleri taşımaması nedeniyle sözleşmeye aykırı olan maldır.
Kanun ayıp kavramını geniş tutar: Ambalajında, etiketinde, tanıtma ve kullanma kılavuzunda, internet portalında ya da reklam ve ilanlarında yer alan özelliklerden birini taşımayan; satıcı tarafından bildirilen veya teknik düzenlemesinde tespit edilen niteliğe aykırı olan; muadili malların kullanım amacını karşılamayan veya tüketicinin makul olarak beklediği faydaları azaltan maddi, hukuki ya da ekonomik eksiklikler içeren mallar da ayıplıdır. Sözleşmede kararlaştırılan süre içinde teslim edilmeyen veya gereği gibi monte edilmeyen mal da sözleşmeye aykırı ifa sayılır.
Altı Aylık İspat Karinesi (TKHK m.10)
Tüketicinin en güçlü usuli avantajlarından biri ispat karinesidir: Teslim tarihinden itibaren altı ay içinde ortaya çıkan ayıpların, teslim tarihinde var olduğu kabul edilir. Bu durumda malın ayıplı olmadığının ispatı satıcıya aittir. Yani ilk altı ay içinde ortaya çıkan arızada tüketicinin ayıbın başlangıçta var olduğunu kanıtlaması gerekmez; tersine, satıcının malın ayıpsız olduğunu ispatlaması gerekir. Bu karine, malın veya ayıbın niteliği ile bağdaşmıyorsa uygulanmaz.
Öte yandan tüketicinin sözleşmenin kurulduğu tarihte ayıptan haberdar olduğu veya haberdar olmasının kendisinden beklendiği hâllerde sözleşmeye aykırılık söz konusu olmaz; örneğin etiketinde açıkça belirtilen bir kusur nedeniyle indirimli satılan üründe aynı kusura dayanılamaz. Bunların dışındaki ayıplara karşı tüketicinin seçimlik hakları her zaman saklıdır.
Dört Seçimlik Hak (TKHK m.11)
Kanunun kalbi m.11'deki seçimlik haklardır: Malın ayıplı olduğunun anlaşılması durumunda tüketici; satılanı geri vermeye hazır olduğunu bildirerek sözleşmeden dönme, satılanı alıkoyup ayıp oranında satış bedelinden indirim isteme, aşırı bir masraf gerektirmediği takdirde, bütün masrafları satıcıya ait olmak üzere satılanın ücretsiz onarılmasını isteme, imkân varsa, satılanın ayıpsız bir misli ile değiştirilmesini isteme, seçimlik haklarından birini kullanabilir. Satıcı, tüketicinin tercih ettiği bu talebi yerine getirmekle yükümlüdür.
Seçim hakkı tüketicidedir — satıcı, tüketiciyi onarım gibi belirli bir seçeneğe zorlayamaz. Bununla birlikte ücretsiz onarım veya misliyle değişim, satıcı için orantısız güçlükleri beraberinde getirecekse tüketici bu iki haktan birini kullanmaya zorlanamaz ve bedel iadesi ya da indirim seçenekleri devreye girer.
Üretici ve İthalatçının Sorumluluğu
Tüketicinin muhatabı yalnızca satıcı değildir. Ücretsiz onarım veya malın ayıpsız misli ile değiştirilmesi hakları üretici veya ithalatçıya karşı da kullanılabilir. Bu iki talebin yerine getirilmesinde satıcı, üretici ve ithalatçı müteselsilen sorumludur; tüketici dilediğine başvurabilir. Üretici veya ithalatçı, malın kendisi tarafından piyasaya sürülmesinden sonra ayıbın doğduğunu ispat ederse sorumluluktan kurtulur.
Zamanaşımı Süreleri (TKHK m.12)
Seçimlik hakların kullanılması süreye bağlıdır: Kanunlarda veya taraflar arasındaki sözleşmede daha uzun bir süre belirlenmediği takdirde, ayıplı maldan sorumluluk, ayıp daha sonra ortaya çıkmış olsa bile, malın tüketiciye teslim tarihinden itibaren iki yıllık zamanaşımına tabidir. Bu süre konut veya tatil amaçlı taşınmaz mallarda taşınmazın teslim tarihinden itibaren beş yıldır.
İkinci el satışlarda satıcının ayıplı maldan sorumluluğu bir yıldan, konut veya tatil amaçlı taşınmazlarda ise üç yıldan az olamaz. Kanunun en önemli istisnası ise kötü niyetli satıcıyı korumasız bırakır: Ayıp, ağır kusur ya da hile ile gizlenmişse zamanaşımı hükümleri uygulanmaz. Yani satıcı ayıbı bilerek gizlemişse, aradan iki yıl geçse bile sorumluluktan kurtulamaz.
Ayıplı Hizmette Haklar (TKHK m.13-15)
Kanun, mallar için öngördüğü koruma düzenini hizmetlere de paralel biçimde uygular. Ayıplı hizmet; sözleşmede belirlenen süre içinde başlamaması veya taraflarca kararlaştırılmış olan ve objektif olarak sahip olması gereken özellikleri taşımaması nedeniyle sözleşmeye aykırı olan hizmettir. Hizmetin ayıplı ifa edildiği durumlarda tüketici; hizmetin yeniden görülmesini, hizmet sonucu ortaya çıkan eserin ücretsiz onarımını, ayıp oranında bedelden indirim veya sözleşmeden dönme haklarından birini sağlayıcıya karşı kullanmakta serbesttir. Seçimlik hakların kullanılması nedeniyle ortaya çıkan tüm masraflar sağlayıcı tarafından karşılanır ve tüketici, bu haklardan biriyle birlikte Türk Borçlar Kanunu hükümleri uyarınca tazminat da talep edebilir. Ayıplı hizmetten sorumluluk da hizmetin ifası tarihinden itibaren iki yıllık zamanaşımına tabidir; ayıp ağır kusur veya hile ile gizlenmişse yine zamanaşımı işlemez.
Hakların Kullanım Usulü
Seçimlik hakların kullanımı şekle bağlı değildir; ancak ispat kolaylığı bakımından yazılı bildirim önerilir. Tüketici; talebini satıcıya, üreticiye veya ithalatçıya noter ihtarnamesi, iadeli taahhütlü mektup, e-posta veya satıcının resmî iletişim kanalları üzerinden iletebilir. Bildirimde malın ne zaman teslim alındığı, ayıbın ne olduğu ve hangi seçimlik hakkın kullanıldığı açıkça belirtilmelidir. Sözleşmeden dönme hâlinde satıcı, tüketiciden satış bedelinin iadesi karşılığında yalnızca malın iadesini isteyebilir; bedelden indirim hâlinde indirim tutarı derhâl tüketiciye ödenir. Ücretsiz onarım veya değişim seçildiğinde bunların satıcı bakımından orantısız güçlük doğurup doğurmadığı; malın ayıpsız değeri, ayıbın önemi ve diğer haklara başvurmanın tüketici açısından sorun oluşturup oluşturmayacağı dikkate alınarak belirlenir.
Pratik Senaryo: Arızalı Telefon
Bir tüketicinin satın aldığı akıllı telefonun ekranı, teslimden dört ay sonra kendiliğinden görüntü vermemeye başlasın. Altı aylık karine devrede olduğu için ayıbın teslim anında var olduğu kabul edilir; telefonun ayıpsız olduğunu ispat yükü satıcıdadır. Tüketici; bedel iadesi, indirim, ücretsiz onarım veya yenisiyle değişim haklarından dilediğini seçebilir. Satıcı zorluk çıkarırsa tüketici, değişim veya onarım talebini doğrudan ithalatçıya da yöneltebilir. Talep sonuçsuz kalırsa uyuşmazlık tutarına göre tüketici hakem heyetine veya tüketici mahkemesine başvurulur. Aynı senaryoda arıza teslimden on dört ay sonra çıksaydı karine uygulanmayacak, ayıbın üretimden kaynaklandığını bu kez tüketicinin ispatlaması gerekecekti; ancak iki yıllık zamanaşımı süresi henüz dolmadığı için seçimlik haklar yine kullanılabilir olacaktı.
Sık Yapılan Hatalar
- Seçimlik hakkın satıcıya bırakılması: Onarım-değişim-iade-indirim seçimi tüketicinindir; servise yönlendirme dayatması kanuni bir zorunluluk değildir.
- Sürelerin karıştırılması: Altı ay ispat karinesi süresidir, hak düşürücü süre değildir; iki yıllık zamanaşımı içinde ortaya çıkan her ayıp için haklar kullanılabilir. Garanti süresi ile kanuni zamanaşımı da ayrı kavramlardır ve biri diğerini ortadan kaldırmaz.
- Fatura ve belge saklanmaması: Teslim tarihi zamanaşımının başlangıcıdır; fatura, teslim tutanağı ve yazışmalar uyuşmazlıkta belirleyici delillerdir.
- Bilinen ayıba dayanılması: Satış anında açıkça bildirilen kusur için seçimlik haklar kullanılamaz; bu nedenle indirimli/outlet ürünlerde ayıp kaydını okumak önemlidir.
- Sözlü bildirimle yetinilmesi: Telefonla yapılan şikâyet ispatlanamaz; seçimlik hakkın hangi tarihte ve hangi içerikle kullanıldığını gösteren yazılı bildirim, olası hakem heyeti veya mahkeme sürecinin en kritik delilidir.
Bu rehber yalnızca 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'un resmî metnine dayalı genel bilgilendirme sunar; somut uyuşmazlıklarda yetkili bir hukukçu değerlendirmesi gereklidir. Başvuru yolları için tüketici hakem heyeti başvuru rehberimize, internetten alışverişte iade için cayma hakkı rehberimize bakabilirsiniz.
İade araştırmanız taşınır bir ürün yerine tatil kullanımına ilişkin bir sözleşmeye dayanıyorsa konuya özgü başlangıç için devre tatil sözleşmeleri rehberine geçebilirsiniz. Buradaki ürün örneklerini farklı bir sözleşmenin kapsam ve sürelerine otomatik olarak taşımayın.
Ayıplı maldaki seçimlik haklarla garanti kapsamında servis işlemini aynı başvuru gibi ele almayın; garanti belgesinin hukuki işlevini incelerken teslim belgesi, servis kaydı ve tüketicinin seçtiği talebi ayrı saklayın.
Seçimlik Hakkın Kullanılması: Süre, İade ve Masraflar (TKHK m.11/3-6)
Seçimlik hakkın hangisi olduğu kadar, talebin ne kadar sürede sonuçlanacağı da uyuşmazlığın seyrini belirler. Kanun onarım ve değişim taleplerine bir üst sınır koyar: Ücretsiz onarım veya malın ayıpsız misli ile değiştirilmesi haklarından birinin seçilmesi durumunda bu talebin satıcıya, üreticiye veya ithalatçıya yöneltilmesinden itibaren azami otuz iş günü, konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda ise altmış iş günü içinde yerine getirilmesi zorunludur. Yönetmelik eki listede yer alan mallarda ücretsiz onarım talebi, yönetmelikte belirlenen azami tamir süresi içinde karşılanır; süre geçerse tüketici diğer seçimlik haklarını kullanmakta serbest kalır.
Onarım veya değişim satıcı açısından ağır sonuç doğuruyorsa kanun dengeyi yeniden kurar: Ücretsiz onarım veya malın ayıpsız misli ile değiştirilmesinin satıcı için orantısız güçlükleri beraberinde getirecek olması hâlinde tüketici, sözleşmeden dönme veya ayıp oranında bedelden indirim haklarından birini kullanabilir. Orantısızlık değerlendirmesinde malın ayıpsız değeri, ayıbın önemi ve diğer seçimlik haklara başvurmanın tüketici açısından sorun doğurup doğurmayacağı dikkate alınır.
Para iadesinde ara çözüm yoktur: Tüketicinin sözleşmeden dönme veya ayıp oranında bedelden indirim hakkını seçtiği durumlarda, ödemiş olduğu bedelin tümü veya bedelden yapılan indirim tutarı derhâl tüketiciye iade edilir. Masraf tarafı da açıktır: Seçimlik hakların kullanılması nedeniyle ortaya çıkan tüm masraflar, tüketicinin seçtiği hakkı yerine getiren tarafça karşılanır. Tüketici, bu haklardan biri ile birlikte 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu hükümleri uyarınca tazminat da talep edebilir.
İkinci El Satış ve İspat Karinesinin Sınırları (TKHK m.10, m.12)
Altı aylık karine sınırsız değildir. Bu karine, malın veya ayıbın niteliği ile bağdaşmıyor ise uygulanmaz. Kanun tüketicinin bilgisini de dikkate alır: Tüketicinin, sözleşmenin kurulduğu tarihte ayıptan haberdar olduğu veya haberdar olmasının kendisinden beklendiği hâllerde, sözleşmeye aykırılık söz konusu olmaz. Bu iki sınır, özellikle ikinci el ve teşhir ürünü satışlarında ispat tartışmasının merkezine yerleşir.
İkinci el alışverişte süreler kısalır ama sıfırlanmaz: Bu Kanunun 10 uncu maddesinin üçüncü fıkrası saklı olmak üzere ikinci el satışlarda satıcının ayıplı maldan sorumluluğu bir yıldan, konut veya tatil amaçlı taşınmaz mallarda ise üç yıldan az olamaz. Sözleşmede veya kanunda daha uzun bir süre kararlaştırılmışsa o süre esas alınır.
Reklamla Bağlılık ve Teslim ile Montaj Ayıbı (TKHK m.8/3, m.9)
Satıcının sorumluluğu yalnız sözleşme metniyle sınırlı değildir; reklam ve tanıtım da satıcıyı bağlayabilir. Satıcı, kendisinden kaynaklanmayan reklam yoluyla yapılan açıklamalardan haberdar olmadığını ve haberdar olmasının da kendisinden beklenemeyeceğini veya yapılan açıklamanın içeriğinin satış sözleşmesinin akdi anında düzeltilmiş olduğunu veya satış sözleşmesi kurulma kararının bu açıklama ile nedensellik bağı içinde olmadığını ispatladığı takdirde açıklamanın içeriği ile bağlı olmaz. Bu istisnanın ispatı satıcıya aittir.
Teslim ve montaj da ayıp hukukunun parçasıdır: Sözleşmeye konu olan malın, sözleşmede kararlaştırılan süre içinde teslim edilmemesi veya montajının satıcı tarafından veya onun sorumluluğu altında gerçekleştirildiği durumlarda gereği gibi monte edilmemesi sözleşmeye aykırı ifa olarak değerlendirilir. Montajın tüketici tarafından yapılması öngörülmüşse montaj talimatındaki yanlışlık veya eksiklik nedeniyle hatalı montaj da sözleşmeye aykırı ifa sayılır.
Ayıbı Belgelerken Delil Tespiti (HMK m.400-402)
Ayıp çoğu zaman ürünün kullanımıyla ortaya çıkar; bu nedenle ispatın erkenden sabitlenmesi gerekir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu bu ihtiyaca delil tespitiyle cevap verir: Taraflardan her biri, görülmekte olan bir davada henüz inceleme sırası gelmemiş yahut ileride açacağı davada ileri süreceği bir vakıanın tespiti amacıyla keşif yapılması, bilirkişi incelemesi yaptırılması ya da tanık ifadelerinin alınması gibi işlemlerin yapılmasını talep edebilir.
Delil tespitinin kapısı hukuki yarardır: Delil tespiti istenebilmesi için hukuki yararın varlığı gerekir. Kanun, delilin hemen tespit edilmemesi hâlinde kaybolacağı veya ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı ihtimalini hukuki yarar bakımından yeterli sayar.
Dava açılmadan önce hangi mahkemeye başvurulacağı da düzenlenmiştir: Henüz dava açılmamış olan hâllerde delil tespiti, esas hakkındaki davaya bakacak olan mahkemeden veya üzerinde keşif yahut bilirkişi incelemesi yapılacak olan şeyin bulunduğu veya tanık olarak dinlenilecek kişinin oturduğu yer sulh mahkemesinden istenir. Gider tarafı da açıktır: Mahkeme tarafından belirlenen tespit giderleri avans olarak ödenmedikçe sonraki işlemler yapılmaz.
Delil tespiti tek başına hak kaybı veya hak doğumu sonucu üretmez; tespit tutanağı ve varsa bilirkişi raporu sonraki başvurunun dayanaklarından biri olur. Bu nedenle ayıplı mal dosyasında fatura, teslim belgesi, servis kaydı ve ürünün fotoğrafları ayrı ayrı saklanmalıdır. Ayrıntılı başvuru adımları için tüketici hakem heyeti başvuru rehberine, genel çerçeve için tüketici hukuku rehberine bakabilirsiniz.
Ayıplı mal dosyasında süre hesabı, seçimlik hak sırası ve delil listesi gibi tekrar eden adımlar için hukuk yapay zeka asistanı çıktısı yalnız taslak olarak kullanılmalıdır. Hukuk AI tarafından üretilen bir özet, kanun metni ve dosyadaki fatura, servis kaydı, teslim belgesiyle doğrulanmadan başvuruya esas alınmamalıdır. Hukuk yapay zeka araçları hangi seçimlik hakkın kullanılacağına karar vermez; bu değerlendirme dosya bazında ve insan denetimiyle yapılır.
Bu bölümdeki bilgiler 30 Ekim 2026 tarihinde erişilen resmî mevzuat metinlerine dayanır; bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş değildir. Süreler ve başvuru yolu somut dosyanın özelliklerine göre değişebileceği için dosya bazında değerlendirme gerekir.