BLUF: Vasiyetname 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu m.531 uyarınca üç şekilde yapılabilir: resmî şekilde, mirasbırakanın el yazısı ile veya sözlü olarak. Vasiyet yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip ve on beş yaşını doldurmuş olmak gerekir. Şekil şartları kesindir; el yazılı vasiyetnamede yıl-ay-gün, baştan sona el yazısı ve imza zorunludur. Vasiyetnameden her zaman dönülebilir; ölümden sonra ele geçen vasiyetname geçerli olup olmadığına bakılmaksızın hemen sulh hâkimine teslim edilir.
Vasiyetname Nedir, Kim Yapabilir?
Vasiyetname, mirasbırakanın ölümünden sonra hüküm doğurmak üzere malvarlığı üzerinde yaptığı tek taraflı ölüme bağlı tasarruftur. Kanun tasarruf yetkisinin kapsamını ve sınırını birlikte kurar:
Mirasbırakan, tasarruf özgürlüğünün sınırları içinde, malvarlığının tamamında veya bir kısmında vasiyetname ya da miras sözleşmesiyle tasarrufta bulunabilir.
Mirasbırakanın üzerinde tasarruf etmediği kısım yasal mirasçılarına kalır.
Buradaki "tasarruf özgürlüğünün sınırları" ifadesi saklı pay kurumuna işaret eder: mirasbırakan altsoyunun, ana-babasının ve sağ kalan eşinin kanunen korunan paylarını vasiyetle ortadan kaldıramaz. Ehliyet bakımından kanun miras sözleşmesinden daha esnek bir ölçüt benimser:
Vasiyet yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip ve onbeş yaşını doldurmuş olmak gerekir.
Yani vasiyet için erginlik şart değildir; on beş yaşını doldurmuş ve ayırt etme gücü bulunan kişi vasiyetname yapabilir. Buna karşılık miras sözleşmesi için ayırt etme gücü yanında erginlik de aranır. Vasiyetname ile yalnızca malvarlığına ilişkin tasarruflar değil; bir vakıf kurulması, belirli bir eşyanın belirli bir kişiye bırakılması veya cenaze törenine ilişkin istekler gibi düzenlemeler de yapılabilir.
Üç Vasiyetname Şekli (TMK m.531)
Vasiyet, resmî şekilde veya mirasbırakanın el yazısı ile ya da sözlü olarak yapılabilir.
Bu üç şekil birbirinin alternatifi değildir; sözlü vasiyet yalnızca olağanüstü durumlara özgülenmiş istisnai bir yoldur. Şekil kurallarına uyulmaması, kanunda ayrıca sayılmış bir iptal sebebidir.
Resmî Vasiyetname: Doğru Sıra
Resmî vasiyetname uygulamada en güvenli yoldur, çünkü aslını saklama yükümlülüğü düzenleyen memura aittir. Kanun kimin düzenleyebileceğini şöyle belirler:
Resmî vasiyetname, iki tanığın katılmasıyla resmî memur tarafından düzenlenir.
Resmî memur, sulh hâkimi, noter veya kanunla kendisine bu yetki verilmiş diğer bir görevli olabilir.
Düzenlemenin sırası sıkça yanlış aktarılır. Kural olarak vasiyetnameyi mirasbırakanın kendisi okur:
Mirasbırakan, arzularını resmî memura bildirir. Bunun üzerine memur, vasiyetnameyi yazar veya yazdırır ve okuması için mirasbırakana verir.
Vasiyetname, mirasbırakan tarafından okunup imzalanır.
Memur, vasiyetnameyi tarih koyarak imzalar.
Tanıkların işlevi metni öğrenmek değil, beyanı doğrulamaktır. Tarih ve imza konulduktan hemen sonra mirasbırakan, vasiyetnameyi okuduğunu ve bunun son arzularını içerdiğini memurun huzurunda iki tanığa beyan eder; tanıklar da bu beyanın kendi önlerinde yapıldığını ve mirasbırakanı tasarrufa ehil gördüklerini vasiyetnameye yazarak altını imzalar. Kanun bu noktada açık bir kolaylık tanır: vasiyetname içeriğinin tanıklara bildirilmesi zorunlu değildir. Memurun vasiyetnameyi tanıklar önünde yüksek sesle okuması ise kural değil, mirasbırakanın vasiyetnameyi bizzat okuyamaması veya imzalayamaması hâline özgülenmiş ayrı bir usuldür.
Kimler Memur veya Tanık Olamaz?
Fiil ehliyeti bulunmayanlar, bir ceza mahkemesi kararıyla kamu hizmetinden yasaklılar, okur yazar olmayanlar, mirasbırakanın eşi, üstsoy ve altsoy kan hısımları, kardeşleri ve bu kişilerin eşleri, resmî vasiyetnamenin düzenlenmesine memur veya tanık olarak katılamazlar.
Ölçüt erginlik değil fiil ehliyetidir. Kanun ayrıca bir kazandırma yasağı getirir: resmî vasiyetnamenin düzenlenmesine katılan memura ve tanıklara, bunların üstsoy ve altsoy kan hısımlarına, kardeşlerine ve bu kişilerin eşlerine o vasiyetname ile kazandırmada bulunulamaz. Bu yasağa aykırılık, tasarrufun tamamını değil yalnızca söz konusu kazandırmaları sakatlar.
El Yazılı Vasiyetname (TMK m.538)
El yazılı vasiyetnamenin yapıldığı yıl, ay ve gün gösterilerek başından sonuna kadar mirasbırakanın el yazısıyla yazılmış ve imzalanmış olması zorunludur.
Üç unsur birlikte aranır: tarih (yıl, ay, gün), baştan sona el yazısı ve imza. Metnin bilgisayarla veya daktiloyla yazılması, tarihin yalnızca yıl olarak gösterilmesi ya da imzanın bulunmaması şekil sakatlığı doğurur. Bu türün pratik riski belgenin kaybolması, tahrip olması veya hiç bulunamamasıdır; kanun bu riske karşı bir çözüm sunar: el yazılı vasiyetname, saklanmak üzere açık veya kapalı olarak notere, sulh hâkimine veya yetkili memura bırakılabilir.
Sözlü Vasiyet: İki Ayrı Süre Kuralı
Sözlü vasiyet, ancak resmî veya el yazılı vasiyetname yapılamayan olağanüstü durumlarda mümkündür: yakın ölüm tehlikesi, ulaşımın kesilmesi, hastalık, savaş gibi. Mirasbırakan son arzularını iki tanığa anlatır ve onlara bu beyana uygun bir vasiyetname yazma veya yazdırma görevini yükler. Tanıklara ilişkin yasaklar, okur yazar olma koşulu dışında burada da geçerlidir.
Belgelemenin zamanlaması bu şeklin en kritik noktasıdır ve sıkça yanlış aktarılır:
Mirasbırakan tarafından görevlendirilen tanıklardan biri, kendilerine beyan edilen son arzuları, yer, yıl, ay ve günü de belirterek hemen yazar, bu belgeyi imzalar ve diğer tanığa imzalatır. Yazılan belgeyi ikisi birlikte vakit geçirmeksizin bir sulh veya asliye mahkemesine verirler.
Görüldüğü gibi belgeleme için bir aylık bir süre öngörülmemiştir; kanun hemen yazmayı ve vakit geçirmeksizin mahkemeye başvurmayı emreder. Tanıklar dilerse önce belge düzenlemek yerine doğrudan mahkemeye başvurup son arzuları tutanağa geçirtebilir. Askerlik hizmetinde teğmen veya daha yüksek rütbeli bir subay, ülke sınırları dışında seyreden bir ulaşım aracında o aracın sorumlu yöneticisi, sağlık kurumunda tedavi hâlinde kurumun en yetkili yöneticisi hâkim yerine geçer.
Bir aylık süre ise tamamen farklı bir kurala, sözlü vasiyetin geçerliliğini yitirmesine ilişkindir:
Mirasbırakan için sonradan diğer şekillerde vasiyetname yapma olanağı doğarsa, bu tarihin üzerinden bir ay geçince sözlü vasiyet hükümden düşer.
Yani olağanüstü durum sona erip mirasbırakan resmî veya el yazılı vasiyetname yapabilecek duruma geldiğinde, bir ay içinde bu şekillerden birine geçmezse sözlü vasiyet kendiliğinden hükümsüz kalır.
Vasiyetnameden Dönme
Vasiyetname mirasbırakanı bağlamaz; ölümüne kadar iradesinden dönebilir. Kanun üç dönme yolu tanır. Birincisi yeni bir vasiyetname yapmaktır: mirasbırakan, kanunda öngörülen şekillerden birine uymak suretiyle yeni bir vasiyetname yaparak önceki vasiyetnameden her zaman dönebilir; dönme vasiyetnamenin tamamına veya bir kısmına ilişkin olabilir. İkincisi yok etmedir; kaza sonucunda veya üçüncü kişinin kusuruyla yok olan ve içeriğinin aynen ve tamamen belirlenmesine olanak bulunmayan vasiyetname hükümsüz kalır, tazminat isteme hakkı saklıdır. Üçüncüsü sonraki tasarrufun etkisidir:
Mirasbırakan, önceki vasiyetnamesini ortadan kaldırmaksızın yeni bir vasiyetname yaparsa, kuşkuya yer bırakmayacak surette önceki vasiyetnameyi tamamlamadıkça, sonraki vasiyetname onun yerini alır.
Belirli mal bırakma vasiyeti de, vasiyetnamede aksi belirtilmedikçe, mirasbırakanın sonradan o mal üzerinde bu vasiyetle bağdaşmayan başka bir tasarrufta bulunmasıyla ortadan kalkar.
Ölümden Sonra: Teslim ve Açılma
Mirasbırakanın ölümünden sonra ele geçen vasiyetnamesinin, geçerli olup olmadığına bakılmaksızın hemen sulh hâkimine teslim edilmesi zorunludur.
Bu yükümlülük vasiyetnameyi düzenleyen veya muhafaza eden görevliyi, mirasbırakanın arzusu üzerine saklayan kişiyi, başka surette ele geçireni ve ölenin eşyası arasında bulanı kapsar; teslim edilmemesinden doğan zarardan sorumluluk doğar. Teslimin ardından vasiyetname, geçerli olup olmadığına bakılmaksızın tesliminden başlayarak bir ay içinde mirasbırakanın yerleşim yeri sulh hâkimi tarafından açılır ve ilgililere okunur. Bilinen mirasçılar ve diğer ilgililer, diledikleri takdirde açılma sırasında hazır bulunmak üzere çağrılır.
İptal ve Tenkis: Sebepler ve Süreler
Vasiyetname kendiliğinden geçersiz sayılmaz; iptali için dava açılması gerekir. Kanun dört iptal sebebi sayar: tasarrufun mirasbırakanın tasarruf ehliyeti bulunmadığı bir sırada yapılmış olması; yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama sonucunda yapılmış olması; içeriğinin, bağlandığı koşulların veya yüklemelerin hukuka veya ahlâka aykırı olması; ve kanunda öngörülen şekillere uyulmadan yapılmış olması. Dava, iptalde menfaati bulunan mirasçı veya vasiyet alacaklısı tarafından açılabilir. Süreler bakımından kanun kademeli bir düzen kurar:
İptal davası açma hakkı, davacının tasarrufu, iptal sebebini ve kendisinin hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın geçmesi tarihinin üzerinden, iyiniyetli davalılara karşı on yıl, iyiniyetli olmayan davalılara karşı yirmi yıl geçmekle düşer.
Dikkat edilmesi gereken nokta, sürelerin geçmesinin korumayı tümüyle bitirmemesidir: hükümsüzlük, def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilir. Saklı payı ihlal eden vasiyet hükümleri bakımından ise iptal değil tenkis yolu işletilir; tenkis, vasiyeti tümüyle ortadan kaldırmaz, saklı pay tamamlanıncaya kadar kanuni sınıra indirir.
Bu rehber 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun resmî metnine dayalı genel bilgilendirme sunar. Vasiyetname şekil şartlarına sıkı biçimde bağlıdır ve küçük bir eksiklik dahi geçersizliğe yol açabilir; somut durum için yetkili bir hukukçu değerlendirmesi gereklidir. Saklı pay sınırı ve tenkis hesabı için saklı pay ve tenkis rehberimize, miras hukukunun genel çerçevesi için miras hukuku rehberimize bakabilirsiniz.