BLUF: Saklı pay, mirasbırakanın üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği ve kanunen altsoya, ana-babaya ve sağ kalan eşe ayrılmış asgari miras payıdır. Oranları 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu m.506'da sayılmıştır. Saklı payı aşan tasarruflar tenkis davasıyla kanuni sınıra indirilir; dava hakkı ihlalin öğrenilmesinden itibaren bir yıl, her hâlde on yıl içinde düşer, ancak tenkis iddiası def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilir.
Saklı Pay Nedir?
Saklı pay, mirasbırakanın üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği, yasal mirasçılara kanunen ayrılmış miras payıdır. Başka bir deyişle mirasbırakan, vasiyetname veya bağışlama gibi yollarla malvarlığının tamamını dilediği kişiye bırakamaz; belirli yasal mirasçıların kanundan doğan asgari hakları saklıdır. Kanun bu sınırı tasarruf özgürlüğünün kapsamını belirleyerek kurar: mirasçı olarak altsoyu, ana ve babası veya eşi bulunan mirasbırakan, mirasının saklı paylar dışında kalan kısmında ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir; bu mirasçılardan hiçbiri yoksa mirasının tamamında tasarruf edebilir.
Saklı pay hakkı yalnızca üç grup mirasçıya tanınmıştır: altsoy (çocuklar ve torunlar), ana-baba ve sağ kalan eş. Kardeşlerin saklı payını düzenleyen hüküm 2007 yılında 5650 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır; bu nedenle kardeşlerin, büyük ana-babanın ve diğer yasal mirasçıların saklı payı bulunmaz ve mirasbırakan bunları ölüme bağlı tasarrufla mirasından tamamen çıkarabilir. Saklı pay kurumu, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğü ile yakın aile bireylerinin korunması arasında denge kurmayı amaçlar.
Saklı Pay Oranları (TMK m.506)
Kanun her saklı pay sahibi için ayrı bir oran belirler ve bu oranlar tenkis hesabının çıkış noktasıdır:
Saklı pay aşağıdaki oranlardan ibarettir:
- Altsoy için yasal miras payının yarısı
- Ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri
- Sağ kalan eş için, altsoy veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde yasal miras payının dörtte üçü.
Maddenin üçüncü bendi (kardeşlerin saklı payı) mülga olduğu için yukarıdaki listede yer almaz. Oranların işleyişi şöyledir: önce mirasçının yasal miras payı bulunur, ardından bu paya saklı pay oranı uygulanır. Sağ kalan eş bakımından dikkat edilmesi gereken nokta, altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte mirasçı olduğunda saklı payının yasal payının tamamı olmasıdır; yani bu hâlde eşin yasal payı üzerinde mirasbırakanın hiçbir tasarruf yetkisi kalmaz.
Tasarruf Edilebilir Kısım Nasıl Hesaplanır?
Saklı payın ihlal edilip edilmediği, tereke üzerinden yapılan bir hesapla belirlenir. Kanun hesabın zamanını ve indirilecek kalemleri açıkça düzenler:
Tasarruf edilebilir kısım, terekenin mirasbırakanın ölümü günündeki durumuna göre hesaplanır.
Hesap yapılırken mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri ile mirasbırakan ile birlikte yaşayan ve onun tarafından bakılan kimselerin üç aylık geçim giderleri terekeden indirilir. Buna karşılık mirasbırakanın sağlararası karşılıksız kazandırmaları, tenkise tâbi oldukları ölçüde tasarruf edilebilir kısmın hesabında terekeye eklenir. Bu ekleme kuralı uygulamada belirleyicidir: mirasbırakanın sağlığında yaptığı bağışlamalar hesaba katılmadan yapılan bir saklı pay hesabı gerçeği yansıtmaz. Mirasbırakanın üçüncü kişi lehine yaptığı hayat sigortası sözleşmelerine ilişkin istem hakkı da kanunun ayrıca düzenlediği bir kalemdir.
Tenkis Davası: Koşullar ve Süreler
Tenkis davası, saklı payı ihlal eden tasarrufların kanuni sınıra indirilmesini sağlayan davadır. Davanın koşulu kanunda tek cümleyle kurulmuştur:
Saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini dava edebilirler.
Davacı, saklı payı zedelenen mirasçıdır; davalı ise lehine saklı payı aşan tasarruf yapılan kişidir. Süreler bakımından kanun hem kısa hem de uzun bir hak düşürücü süre öngörür:
Tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer.
Bu hükmün sıkça yanlış aktarılan iki yönü vardır. Birincisi, on yıllık sürenin başlangıcı tasarrufun yapıldığı tarih değildir; vasiyetnamelerde vasiyetnamenin açılma tarihi, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihi esas alınır. İkincisi, sürelerin geçmesi tenkis korumasını tümüyle ortadan kaldırmaz:
Tenkis iddiası, def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilir.
Yani süresi içinde dava açmayan saklı paylı mirasçı, kendisine karşı açılan bir davada tenkis iddiasını savunma (def'i) olarak her zaman öne sürebilir. Ayrıca bir tasarrufun iptali bir öncekinin yürürlüğe girmesini sağlarsa, süreler iptal kararının kesinleşmesi tarihinde işlemeye başlar.
Tenkiste Sıra ve Orantı (TMK m.570)
Saklı payın hangi tasarruftan başlanarak tamamlanacağı kanunla sıraya bağlanmıştır. Bu sıra, tenkis sırasını düzenleyen m.570 hükmünden çıkar:
Tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar, önce ölüme bağlı tasarruflardan; bu yetmezse, en yeni tarihlisinden en eskisine doğru geriye gidilmek üzere sağlararası kazandırmalardan yapılır.
Buna göre önce vasiyetname ve miras sözleşmesi gibi ölüme bağlı tasarruflar indirilir; saklı pay hâlâ tamamlanmıyorsa sağlararası bağışlamalara geçilir ve bunlarda en yeni tarihliden en eskisine doğru gidilir. Kanun ayrıca özel bir istisna getirir:
Kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan ölüme bağlı tasarruflar ve sağlararası kazandırmalar en son sırada tenkis edilir.
Bu istisna uygulamada sık gözden kaçar: mirasbırakan hem bir özel kişiye hem de kamuya yararlı bir vakfa kazandırmada bulunmuşsa, saklı pay önce özel kişiye yapılan kazandırmadan tamamlanır; vakfa yapılan tasarruf ancak diğerleri yetmediğinde tenkis edilir. Saklı paylı mirasçının kendisine yapılan kazandırma bakımından ise kanun ayrı bir orantı kuralı getirir:
Saklı pay sahibi mirasçılara ölüme bağlı tasarrufla yapılan ve tasarruf edilebilir kısmı aşan kazandırmaların onların saklı paylarını aşan kısmı orantılı olarak tenkise tâbi olur. Tenkise tâbi birden fazla ölüme bağlı tasarrufun bulunması hâlinde, saklı pay sahibi mirasçıya yapılan kazandırmanın saklı payı aşan kısmı ile saklı pay sahibi olmayan kimselere yapılan kazandırmalar orantılı olarak tenkis edilir.
Yani saklı paylı bir mirasçıya fazladan kazandırma yapılmışsa, onun payının tümü değil yalnızca saklı payını aşan kısmı tenkise girer ve bu kısım, saklı pay sahibi olmayan kişilere yapılan kazandırmalarla birlikte orantılı biçimde indirilir.
Uygulama Örneği
Mirasbırakanın eşi ve iki çocuğu olduğunu, terekesinin 600.000 TL değerinde olduğunu ve tamamını kamuya yararlı olmayan bir üçüncü kişiye vasiyet ettiğini varsayalım. Eş altsoyla birlikte mirasçı olduğu için yasal payı 1/4, yani 150.000 TL'dir; saklı payı bu payın tamamı olduğundan 150.000 TL'dir. Çocukların her biri kalan 3/4'ün yarısını, yani 225.000 TL'yi yasal pay olarak alır; saklı payları bunun yarısı olan 112.500 TL'dir. Toplam saklı pay 150.000 + 112.500 + 112.500 = 375.000 TL eder. Vasiyet 600.000 TL'nin tamamını kapsadığından 225.000 TL'lik kısım saklı payı ihlal eder ve mirasçılar bu tutar bakımından tenkis talep edebilir.
Aynı örnekte vasiyet kamuya yararlı bir vakfa yapılmış olsaydı sonuç değişmezdi; ancak mirasbırakanın ayrıca özel bir kişiye sağlararası bağışlaması bulunsaydı, saklı pay önce o bağışlamadan tamamlanır, vakfa yapılan tasarruf en son sırada tenkis edilirdi. Hesabın doğruluğu her hâlde terekenin ölüm günündeki durumuna ve sağlararası kazandırmaların terekeye eklenmesine bağlıdır.
Saklı pay ve tenkis, miras hukukunun en teknik alanlarından biridir. Bu rehber 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun resmî metnine dayalı genel bilgilendirme sunar; somut olayda saklı pay hesabı ve tenkis oranı için yetkili bir hukukçu değerlendirmesi gereklidir. Miras hukukunun genel çerçevesi için miras hukuku rehberimize, mirasçılık sıfatının belgelenmesi için mirasçılık belgesi rehberimize bakabilirsiniz.