Anayasa hukuku rehberi, bir uyuşmazlıkta hangi temel hakkın ve hangi koruma yolunun araştırılacağını ayırmak için başlangıç haritası sunar. Bu yazı, 2709 sayılı Anayasa ile 6216 sayılı Kanunu birlikte okur; temel hakların çerçevesini, Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruyu ve norm denetimini farklı başlıklar altında açıklar. AİHM başvuru usulü bu rehberin kapsamı dışındadır. Amaç, tek bir davanın sonucunu tahmin etmek veya hazır dilekçe vermek değildir. Okuyucu, resmî madde metnine hangi soruyla döneceğini ve hangi belgeleri ayrı tutacağını görebilir.
Anayasal çerçeveyi nasıl okumalı?
Anayasa hükümleri yasama, yürütme ve yargı organları ile idare makamlarını, diğer kuruluşları ve kişileri bağlar; kanunlar Anayasaya aykırı olamaz. Anayasa, m.11 Bu nedenle bir araştırma notunda önce ilgili anayasa maddesini, ardından somut uyuşmazlığa uygulanan kanunu kaydetmek yararlıdır. Her iki metnin tarihini ve kullanılan sürümünü ayrı belirtin. Yalnız madde başlığını okumak yerine fıkraları ve varsa değişiklik notlarını da inceleyin.
Herkes kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir. Anayasa, m.12 Temel haklar, özlerine dokunulmadan, ilgili anayasa maddesindeki sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir; sınırlama ölçülülük ilkesine aykırı olamaz. Anayasa, m.13 Hak araştırmasında “hangi hak?” sorusunun yanına “hangi müdahale, hangi kanuni dayanak ve hangi gerekçe?” sorularını koymak, salt sonuç cümlesi yazmaktan daha açıklayıcı bir çalışma düzeni sağlar.
Özel hayat, aile ve yargısal koruma
Herkes özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına sahiptir. Anayasa, m.20/1 Herkes kendisiyle ilgili kişisel verilerin korunmasını isteme hakkına sahiptir. Anayasa, m.20/3 Bu iki cümleyi aynı başlık altında görmek, kişisel veri araştırması ile aile hayatı araştırmasının aynı anayasa maddesine farklı sorularla yaklaşabileceğini gösterir. Ayrıntılı veri ihlali araştırması için KVKK veri ihlali bildirimi rehberine geçebilirsiniz; burada bildirim sürelerini tekrar anlatmıyoruz.
Aile Türk toplumunun temelidir ve eşler arasında eşitliğe dayanır. Anayasa, m.41/1 Her çocuk korunma ve bakımdan yararlanma; yüksek yararına açıkça aykırı olmadıkça ana ve babasıyla kişisel ve doğrudan ilişki kurma ve sürdürme hakkına sahiptir. Anayasa, m.41/3 Aile uyuşmazlığını incelerken eşitlik ve çocuğun yararı başlıklarını ayrı araştırma notlarına dönüştürmek yararlıdır. Somut dava usulü için velayet davası rehberi, koruma tedbirlerinin özel düzenlemesi için aile içi şiddette koruma tedbirleri rehberi farklı bir devam noktasıdır.
Herkes meşru vasıta ve yollardan yararlanarak yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia, savunma ve adil yargılanma hakkına sahiptir. Anayasa, m.36 Devlet işlemlerinde ilgili kişilerin hangi kanun yollarına ve mercilere başvuracağını ve sürelerini belirtmek zorundadır. Anayasa, m.40/2 Araştırma sırasında kararın yalnız sonuç kısmını değil, başvuru yolu bilgisini içeren bölümünü de saklayın. Bir belgenin tarihini başka belgenin tarihiyle karıştırmamak için tebliğ, öğrenme ve başvuru kayıtlarını ayrı sütunlarda tutabilirsiniz.
Bireysel başvuru hangi iddiaya dayanır?
Bireysel başvuru, Anayasada güvence altına alınan ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile Türkiye’nin taraf olduğu ek protokoller kapsamındaki bir hakkın kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasına dayanır. 6216 sayılı Kanun, m.45/1 İhlale neden olduğu ileri sürülen işlem, eylem veya ihmal için kanunda öngörülen idari ve yargısal başvuru yollarının tamamı bireysel başvurudan önce tüketilmiş olmalıdır. 6216 sayılı Kanun, m.45/2 Bu çerçeveyi uygularken dosyada izlenen yolları kronolojik biçimde yazmak, hangi merciin hangi iddiayı değerlendirdiğini görmeyi kolaylaştırır. Kullanılmamış bir yol varsa bunun nedenini dosya üzerinden ayrıca araştırın; yalnız “karar kesin” ifadesiyle yetinmeyin.
Bireysel başvuru ancak güncel ve kişisel bir hakkı doğrudan etkilenenler tarafından yapılabilir. 6216 sayılı Kanun, m.46/1 Kamu tüzel kişileri bireysel başvuru yapamaz; özel hukuk tüzel kişileri yalnız tüzel kişiliğe ait hakların ihlali gerekçesiyle başvurabilir. 6216 sayılı Kanun, m.46/2 Başvurucunun kimliği ile şikâyet edilen işlemin kime yöneldiğini ayrı kaydetmek, hak sahipliği incelemesini düzenler. Yasama işlemleri ve düzenleyici idari işlemler aleyhine doğrudan bireysel başvuru yapılamaz. 6216 sayılı Kanun, m.45/3 Kanun metninden duyulan memnuniyetsizlik ile kişisel bir işlemden doğan ihlal iddiasını aynı dilekçe mantığına yerleştirmeyin.
Otuz günlük süre ve belge düzeni
Bireysel başvuru, başvuru yollarının tüketildiği tarihten; başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılmalıdır. 6216 sayılı Kanun, m.47/5 Haklı mazeret nedeniyle süresinde başvuramayanlar, mazeretin kalkmasından itibaren on beş gün içinde mazereti belgeleyen delillerle başvurabilir; mazeretin geçerliliğini Mahkeme inceler. 6216 sayılı Kanun, m.47/5 Süre bakımından yalnız kararın üstündeki tarihe bakarak hareket etmeyin. Dosyadaki işlem zincirini ve ilgili belgelere ne zaman erişildiğini yetkili hukukçuyla değerlendirin. Bu rehber belirli bir dosya için son başvuru günü hesaplamaz.
Başvuru dilekçesinde ihlal edildiği ileri sürülen hak, dayanılan Anayasa hükümleri, ihlal gerekçeleri, tüketilen başvuru yollarının aşamaları ve ilgili tarihler belirtilmelidir. 6216 sayılı Kanun, m.47/3 Dilekçeye dayanılan deliller, ihlale neden olduğu ileri sürülen işlem veya kararın aslı ya da örneği ve harcın ödendiğini gösteren belge eklenmelidir. 6216 sayılı Kanun, m.47/3 Belgeleri hazırlanacak açıklamanın yanına yerleştirmek için basit bir çizelge kullanılabilir: olay, belge adı, tarih, başvurulan merci, yanıt ve araştırılacak hak. Bu çizelge bir resmî formun yerine geçmez; hazırlık dosyasının okunmasını kolaylaştıran bir çalışma önerisidir. İddia ile belgenin hangi bölümünün ilişkilendirildiğini açık yazın; uzun bir ek listesini gerekçe yerine kullanmayın.
Kabul edilebilirlik ve incelemenin sınırı
Mahkeme açıkça dayanaktan yoksun başvuruların kabul edilemezliğine karar verebilir. 6216 sayılı Kanun, m.48/2 Kanunun 48. maddesindeki diğer kabul edilebilirlik koşulları da tam metinden incelenmelidir. Bireysel başvuruda kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlarda inceleme yapılamaz. Anayasa, m.148/4 Bu sınır nedeniyle bir araştırma notunda “önceki kararı beğenmiyorum” ifadesi yerine hangi temel hakkın hangi gerekçeyle tartışıldığını açıklamak gerekir. Rehberin buradaki işlevi, olağan kanun yolu itirazını yeniden yazmak değil, hak incelemesinin dayanağını görünür kılmaktır.
Ön araştırmada önce uyuşmazlığın kısa özetini, sonra ilgili temel hakkı, ardından resmî kaynaktaki dayanak bölümünü yazın. Henüz doğrulanmamış bir benzetmeyi kesin bir ihlal sonucu gibi sunmayın. Benzer kelimeler içeren iki kararın aynı koşulları taşıdığını kabul etmeden olay, gerekçe ve hüküm bölümlerini ayrı karşılaştırın.
İhlal kararından sonra hangi giderim araştırılır?
İhlal kararı verildiğinde ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması gerekenlere hükmedilir; yerindelik denetimi yapılamaz, idari eylem veya işlem niteliğinde karar verilemez. 6216 sayılı Kanun, m.50/1 İhlal bir mahkeme kararından kaynaklanmışsa ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden yargılama yapılmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. 6216 sayılı Kanun, m.50/2 Aynı maddenin ikinci fıkrasında yeniden yargılamada hukuki yarar bulunmayan hâller için tazminat veya genel mahkemelerde dava yolu da düzenlenir. Bunları otomatik sonuçlar gibi sıralamak yerine, kararın somut hükmünün ne söylediğine bakın.
AYM, Cevdet Timur kararında ihlalin kaynağının belirlenmesini uygun giderim yolunun seçilmesi bakımından önemli görmüştür. Cevdet Timur, B. No: 2015/3742, 10/1/2019, §85 Kararın 83–85. paragrafları ihlal tespiti ile giderim araştırmasının birlikte okunmasına örnektir. Burada kullanılan karar, mülkiyet hakkına ilişkin Cevdet Timur başvurusudur; aynı çözümün başka bir uyuşmazlığa kendiliğinden aktarılacağı söylenemez. Kararın olay örgüsünü, dayandığı düzenlemeyi ve hüküm kısmını kendi dosyanızdan ayrı bir notta tutun.
Norm denetimi ile bireysel başvuruyu ayırın
Doğrudan iptal davası açma hakkı Cumhurbaşkanına, TBMM’de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubuna ve üye tamsayısının en az beşte biri tutarındaki üyelere aittir. Anayasa, m.150 Bu yetki kuralı, bireyin kişisel hak ihlali iddiasıyla yaptığı başvurudan farklı bir mekanizmayı anlatır. Bir davada uygulanacak kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükmünü Anayasaya aykırı gören ya da tarafın aykırılık iddiasını ciddi bulan mahkeme, AYM kararına kadar davayı geri bırakır. Anayasa, m.152/1 Somut norm denetiminde araştırma odağı davada uygulanacak hükümdür; bireysel başvuruda ise yukarıda açıklanan hak ihlali ve başvuru şartlarıdır. İki yolu tek başvuru türü olarak anlatmak okuyucunun yanlış usul üzerinde çalışmasına yol açabilir.
Anayasa Mahkemesi kararları kesindir; yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar. Anayasa, m.153 İptal kararını okurken yürürlük bölümünü de kontrol edin: Anayasanın 153. maddesi, iptal hükmünün yürürlüğü için ayrıca tarih belirlenebilmesini de düzenler. Bu rehber iptal davası açma süresi veya şekil denetiminin özel süreleri için hesap tablosu sunmaz; ilgili 148–153. maddeler araştırmanın devamında birlikte okunmalıdır.
AYM kararlarına erişim ve ön araştırma
Resmî Kararlar Bilgi Bankasında başvuru numarası, karar tarihi ve başvuru adını birlikte kontrol edin. Arama sonucunu dosyanıza aktarırken kararın tam metnindeki ilgili paragrafı ve hükmü de okuyun. Bir özetin hangi karar sürümünden üretildiği anlaşılmıyorsa o özeti dayanak olarak kullanmak yerine resmî kayda dönün. İncelediğiniz paragrafın numarasını ve erişim tarihini not almak, aynı kaynağa daha sonra dönmeyi kolaylaştırır.
Bu hazırlıkta hukuk ai üzerinden bir soru listesi oluştururken her soruyu resmî madde veya karar paragrafına bağlayacak şekilde yazın. Bir hukuk yapay zeka yanıtını kontrol ederken bağlantının varlığıyla yetinmeyin; belge kimliğini ve açıklamayı destekleyen bölümü okuyun. Bir hukuk yapay zeka asistanı ile hazırladığınız araştırma notuna doğrulanamayan karar numarası eklemeyin; boşluğu açık bırakıp resmî aramaya dönün. Böylece çıktı, dosya hakkında kesin sonuç iddiası yerine denetlenebilir bir ön çalışma olarak kalır.
Kaynak ve editoryal kontrol kapsamı
Bu rehber 20 Ekim 2026 tarihinde 2709 ve 6216 sayılı kanunların Adalet Bakanlığı UYAP tam metinleriyle karşılaştırıldı. Cevdet Timur kararında kullanılan bölüm, AYM’nin resmî PDF sayfalarından okundu. Kaynakça madde ve paragraf yerlerini gösterir. Editoryal çapraz kontrol, somut dosya için bağımsız insan hukukçu incelemesi anlamına gelmez. Bilgilendirme amaçlı bu metin, kişiye özel hukuki görüş veya başvuru dilekçesi değildir. Araştırmayı sürdürürken her belgenin güncel hâlini ve dosyanızın özel koşullarını ayrıca değerlendirin.
Temel hak incelemesini hukuk sisteminin diğer kavramlarıyla ilişkilendirmek için genel hukuk rehberini inceleyebilirsiniz. Somut olaya ilişkin değerlendirmeyi ilgili rehberin kaynakları ve kapsamıyla birlikte yapın.